معروف‌ترین کیوریتورهای جهان
چهره‌هایی که نگاه ما به نمایشگاه را تغییر دادند
مدت زمان مطالعه: ۱۲–۱۵ دقیقه
وقتی نام کیوریتورهای شناخته‌شده‌ی جهان را می‌شنویم، نباید فقط به مدیران موزه‌ها یا برگزارکنندگان دوسالانه‌ها فکر کنیم. اثرگذاری این افراد از جایی می‌آید که میان آثار، هنرمندان و مسائل اجتماعی ارتباطی تازه پیدا کرده‌اند؛ ارتباطی که نگاه ما به نمایشگاه را تغییر می‌دهد.
فهرست زیر رتبه‌بندی قطعی نیست؛ چون «معروف‌ترین» به معیار ما بستگی دارد. بعضی از این چهره‌ها با یک نمایشگاه تاریخی شناخته می‌شوند، بعضی با ساختن یک نهاد تازه و بعضی با گسترش دادن صدای هنرمندانی که کمتر در روایت‌های رسمی دیده شده‌اند.
کیوریتور شناخته‌شده تنها آثار را انتخاب نمی‌کند؛ او شرایطی می‌سازد تا مخاطب ببیند، فکر کند و وارد گفت‌وگو شود.
۱. هارالد زیمان | Harald Szeemann
هارالد زیمان، کیوریتور سوئیسی، یکی از چهره‌هایی است که نقش کیوریتور را از یک مدیر اجرایی نمایشگاه به یک مؤلف و ایده‌پرداز مستقل نزدیک کرد. او در دوره‌ی مدیریت خود در Kunsthalle Bern، نمایشگاه‌هایی تجربی ترتیب داد و به هنرمندان اجازه داد فرایند، ایده و موقعیت را به اندازه‌ی شیء نهایی جدی بگیرند.
نمایشگاه Live in Your Head: When Attitudes Become Form در سال ۱۹۶۹ و سپس documenta 5 در سال ۱۹۷۲، جایگاه او را در تاریخ کیوریتوری تثبیت کردند. زیمان نشان داد که نمایشگاه می‌تواند خودش یک زبان باشد و ارتباط میان آثار، بخشی از معنای اثر هنری را بسازد. آرشیو گالری هنر نیوساوث‌ولز و نمایشگاه موزه‌ی وسواس‌ها اطلاعات بیشتری درباره‌ی مسیر او ارائه می‌کنند.
۲. هانس اولریش اوبریست | Hans Ulrich Obrist
هانس اولریش اوبریست، کیوریتور و مدیر هنری سوئیسی، به‌خاطر نمایشگاه‌های بین‌المللی، گفت‌وگوهای طولانی با هنرمندان و پروژه‌های پژوهش‌محور شناخته می‌شود. او در Serpentine Galleries لندن به‌عنوان Artistic Director فعالیت کرده و در شکل‌گیری برنامه‌هایی مانند Marathon، که هنر را با علم، فناوری، سیاست و جامعه پیوند می‌دهد، نقش داشته است.
روش او به چیدن آثار در یک فضا خلاصه نمی‌شود. گفت‌وگو، ثبت ایده‌ها و ارتباط میان آدم‌ها، کیوریتوری را برای او به کاری زنده و ادامه‌دار تبدیل می‌کند. در رویکرد او، یک مکالمه با هنرمند می‌تواند به اندازه‌ی یک نمایشگاه کامل اهمیت داشته باشد. صفحه‌ی رسمی Serpentine درباره‌ی پروژه‌های او نمونه‌ای از این نگاه شبکه‌ای است.
۳. اوکوی انوِزور | Okwui Enwezor
اوکوی انوِزور، کیوریتور و نویسنده‌ی نیجریه‌ای، نقش مهمی در جهانی‌تر شدن روایت هنر معاصر داشت. او در سال ۲۰۰۲ مدیر هنری documenta 11 شد؛ رویدادی که با پنج پلتفرم پژوهشی، رابطه‌ی هنر با استعمار، سیاست، اقتصاد، مهاجرت و نظام‌های دانشی را بررسی کرد.
انوِزور در سال ۲۰۱۵ مدیر هنری پنجاه‌وششمین بینال ونیز بود. اهمیت کارش در این بود که «جهانی بودن» را به حضور چند هنرمند از کشورهای مختلف محدود نکرد؛ او سراغ سازوکارهایی رفت که تعیین می‌کنند کدام تاریخ‌ها، صداها و تجربه‌ها در موزه و نمایشگاه دیده شوند. سایت رسمی documenta درباره‌ی documenta 11 جزئیات این پروژه را ثبت کرده است.
۴. کارولین کریستوف-باکارگی‌یف | Carolyn Christov-Bakargiev
کارولین کریستوف-باکارگی‌یف، کیوریتور و مدیر ایتالیایی-آمریکایی، با علاقه‌اش به هنر معاصر، آرته‌پوورا، اکولوژی و رابطه‌ی انسان با دیگر گونه‌ها شناخته می‌شود. مهم‌ترین پروژه‌ی او dOCUMENTA(13) در سال ۲۰۱۲ بود؛ پروژه‌ای که از مرزهای معمول نمایشگاه عبور کرد و در مکان‌هایی مانند کاسل، کابل، بنف و قاهره/اسکندریه گسترش یافت.
در نگاه او، نمایشگاه لزوماً نباید یک روایت خطی و مرکزگرا داشته باشد. اشیا، گیاهان، تاریخ‌های محلی و تجربه‌های غیرانسانی هم می‌توانند در ساختن یک روایت هنری نقش داشته باشند. بیوگرافی رسمی Castello di Rivoli مسیر حرفه‌ای او را توضیح می‌دهد.
۵. تلما گلدن | Thelma Golden
تلما گلدن، مدیر و کیوریتور آمریکایی، از مهم‌ترین چهره‌ها در معرفی و حمایت از هنرمندان آفریقایی‌تبار است. او در Studio Museum in Harlem فعالیت می‌کند؛ نهادی که تمرکز آن بر هنر هنرمندان آفریقایی‌تبار است و هم‌زمان نقش مهمی در پرورش نسل‌های تازه‌ی هنرمندان و کیوریتورها دارد.
نمایشگاه Freestyle در سال ۲۰۰۱، که با همکاری کریستین وای. کیم سازمان‌دهی شد، نمونه‌ای مهم از رویکرد اوست. گلدن با این پروژه امکان داد هنرمندان جوان سیاه‌پوست بدون قرار گرفتن در قالب‌های محدودکننده، درباره‌ی هویت، تجربه و آزادی زیبایی‌شناختی کار کنند. صفحه‌ی رسمی رهبری Studio Museum و تاریخچه‌ی موزه اطلاعات بیشتری ارائه می‌دهند.
۶. ماسیمیلیانو جیونی | Massimiliano Gioni
ماسیمیلیانو جیونی، کیوریتور ایتالیایی و مدیر هنری New Museum، در پروژه‌های بین‌المللی متعددی از جمله بینال ونیز ۲۰۱۳، بینال گوآنگجو و برلین بیناله حضور داشته است. او در انتخاب آثار، به کنار هم قرار دادن هنر معاصر، هنر خودآموخته، فرهنگ عامه و روایت‌های شخصی علاقه نشان می‌دهد.
اهمیت کار جیونی در ساختن میدان‌هایی است که در آن‌ها مرز میان «هنر رسمی» و تولیدات خارج از نظام آکادمیک پرسش‌برانگیز می‌شود. معرفی رسمی آرشیو New Museum فهرستی از پروژه‌ها و نمایشگاه‌های مهم او را ارائه می‌کند.
۷. لوسی لیپارد | Lucy Lippard
لوسی لیپارد، نویسنده، منتقد و کیوریتور آمریکایی، در گسترش هنر مفهومی، فمینیستی و اجتماعی نقش مهمی داشت. نمایشگاه 557,087 در سال ۱۹۶۹، با ساختاری سیال و غیرمتمرکز، نشان داد که نمایشگاه می‌تواند به‌جای یک فضای ثابت، در قالب اطلاعات، کارت‌ها و شبکه‌ای از ارتباطات شکل بگیرد.
لیپارد با نوشتن و پژوهش نشان داد که کیوریتوری بیرون از سالن موزه هم ادامه دارد. متن، آرشیو، کنش اجتماعی و کار جمعی نیز می‌توانند ابزارهای یک پروژه‌ی کیوریتوری باشند. میراث او برای کسانی که به هنر مشارکتی و رابطه‌ی هنر با سیاست علاقه دارند، همچنان مهم است.
۸. کاترین داوید | Catherine David
کاترین داوید، کیوریتور و پژوهشگر فرانسوی، در طراحی نمایشگاه‌های پژوهش‌محور و پیوند دادن هنر معاصر با تاریخ سیاسی و اجتماعی شناخته می‌شود. مدیریت هنری documenta X در سال ۱۹۹۷ از پروژه‌های مهم او بود؛ رویدادی که بر رابطه‌ی هنر با رسانه، جهانی‌شدن و تحولات سیاسی تمرکز داشت.
رویکرد داوید نشان می‌دهد نمایشگاه می‌تواند جایی برای تولید دانش و بحث عمومی باشد، نه صرفاً مجموعه‌ای از آثار برای تماشا. در این مدل، پژوهش، متن، آرشیو و برنامه‌های گفت‌وگومحور بخشی از خود نمایشگاه‌اند.
وجه مشترک این کیوریتورهای مشهور چیست؟
- پرسش‌محوری: نمایشگاه از یک مسئله یا پرسش آغاز می‌شود، نه صرفاً از فهرست آثار.
- ساختن زمینه: اثر در خلأ دیده نمی‌شود؛ تاریخ، سیاست، فضا و مخاطب در معنای آن نقش دارند.
- گسترش صداها: کیوریتورهای اثرگذار روایت‌های رسمی را به چالش می‌کشند و امکان دیده شدن صداهای کمتر شنیده‌شده را فراهم می‌کنند.
- همکاری: نمایشگاه نتیجه‌ی کار مشترک هنرمندان، پژوهشگران، طراحان، نویسندگان و تیم اجرایی است.
- مسئولیت: هر انتخاب، حذف و نحوه‌ی ارائه پیامد دارد؛ کیوریتور باید نسبت به آن پاسخ‌گو باشد.
می‌خواهید مسیر کیوریتوری را حرفه‌ای شروع کنید؟
در دوره‌ی «کیوریتوری از ایده تا اجرا» با تدریس آرش تنهایی در هنرستان، از شکل‌گیری ایده و پژوهش تا انتخاب اثر، چیدمان، نگارش استیتمنت و آماده‌سازی پروپوزال حرفه‌ای را پروژه‌محور یاد می‌گیرید.
جمع‌بندی
تاریخ کیوریتوری را می‌توان تاریخ تغییر دادن رابطه‌ی میان اثر، فضا و مخاطب دانست. زیمان نمایشگاه را به زبان تبدیل کرد، اوبریست گفت‌وگو و شبکه را جدی گرفت، انوِزور نقشه‌ی هنر معاصر را جهانی‌تر کرد، کریستوف-باکارگی‌یف مرزهای انسان‌محور را گسترش داد و گلدن نشان داد کیوریتوری می‌تواند به ساختن فرصت برای صداهای حذف‌شده کمک کند.
برای کیوریتور شدن لازم نیست از ابتدا نمایشگاهی در مقیاس بینال ونیز بسازید. از یک پرسش دقیق، پژوهش منظم، انتخاب محدود و روایت روشن شروع کنید. یک مجموعه‌ی کوچک از عکس‌ها، اشیا یا متن‌ها را بردارید و سه روایت متفاوت برای آن بسازید؛ همین تمرین ساده، قدرت انتخاب و ارتباط دادن را تقویت می‌کند.
منابع و مطالعه‌ی بیشتر
- آرشیو رسمی documenta 11 و اوکوی انوِزور
- Serpentine Galleries؛ پروژه‌ی 89plus و هانس اولریش اوبریست
- Studio Museum in Harlem؛ بیوگرافی تلما گلدن
- Castello di Rivoli؛ هارالد زیمان و موزه‌ی وسواس‌ها
- آرشیو New Museum؛ ماسیمیلیانو جیونی
پرسش پایانی: اگر قرار بود یک نمایشگاه درباره‌ی یک مسئله‌ی مهم زندگی امروز بسازید، اولین اثر یا تجربه‌ای که انتخاب می‌کردید چه بود؟
