مقدمه: وقتی مسئله، خودِ زندگی است

بسیاری از آدم‌ها در دوره‌ای از زندگی با پرسش‌هایی روبه‌رو می‌شوند که پاسخ فوری و روشنی ندارند:
چرا زندگی می‌کنم؟ با این‌که می‌دانم روزی خواهم مرد، چطور باید زندگی کنم؟ تا چه اندازه مسئول انتخاب‌هایم هستم؟
چرا حتی در صمیمی‌ترین رابطه‌ها بخشی از تجربه من برای دیگری دست‌نیافتنی باقی می‌ماند؟روان‌درمانی اگزیستانسیال از دل همین پرسش‌ها شکل گرفته است. در این رویکرد، اضطراب همیشه نشانه یک اختلال نیست.
بخشی از اضطراب می‌تواند از مواجهه طبیعی انسان با محدودیت، انتخاب، مسئولیت، جدایی و ناپایداری زندگی پدید بیاید. درمانگر تلاش می‌کند به مراجع کمک کند این تجربه‌ها را دقیق‌تر ببیند و نسبت خود را با آن‌ها روشن کند.

۱. روان‌درمانی اگزیستانسیال از کجا آمده است؟

این رویکرد را نمی‌توان به یک بنیان‌گذار یا یک نظریه واحد فروکاست. روان‌درمانی اگزیستانسیال از گفت‌وگوی میان فلسفه اگزیستانسیالیسم، پدیدارشناسی، روان‌پزشکی و سنت‌های مختلف روان‌درمانی شکل گرفته است.

کی‌یرکگور: اضطراب و انتخاب

سورن کی‌یرکگور از نخستین متفکرانی بود که اضطراب را به امکان انتخاب و آزادی انسان پیوند زد. هرچه امکان‌های بیشتری پیش روی ما قرار می‌گیرد، مسئولیت انتخاب نیز جدی‌تر می‌شود. آزادی در این تصویر، تجربه‌ای کاملاً آرام و بی‌هزینه نیست.

نیچه: ارزش‌ها و ساختن شیوه زیستن

نیچه مسئله ارزش‌ها، آفرینندگی و شیوه‌ای را که انسان از خلال آن به زندگی خود شکل می‌دهد در مرکز توجه قرار داد. بسیاری از درمانگران وجودی از این پرسش الهام می‌گیرند که فرد بر اساس چه ارزش‌هایی زندگی می‌کند و این ارزش‌ها واقعاً انتخاب شده‌اند یا از محیط به او رسیده‌اند.

هایدگر: بودن، زمان و آگاهی از مرگ

در فلسفه هایدگر، انسان موجودی است که از بودن خود آگاه است، در زمان زندگی می‌کند و نسبت به پایان‌پذیری خویش آگاهی دارد. این نگاه بر بعضی شاخه‌های روان‌درمانی وجودی، به‌ویژه دازاین‌آنالیز، اثر عمیقی گذاشت.

۲. چهره‌های مهم روان‌شناسی و درمان اگزیستانسیال

ویکتور فرانکل؛ معنا در مرکز درمان

ویکتور فرانکل، روان‌پزشک اتریشی و بنیان‌گذار لوگوتراپی، جست‌وجوی معنا را نیروی مهمی در زندگی انسان می‌دانست. در لوگوتراپی قرار نیست درمانگر معنای آماده‌ای به فرد بدهد. کار درمان به روشن‌شدن امکان‌هایی مربوط است که فرد می‌تواند در موقعیت واقعی زندگی خود از خلال کار، تجربه، رابطه یا شیوه مواجهه با رنج کشف کند.

رولو می؛ اضطراب، شجاعت و آزادی

رولو می از مهم‌ترین چهره‌هایی بود که اندیشه اگزیستانسیال را وارد روان‌شناسی آمریکایی کرد. موضوعاتی مانند اضطراب، اراده، آزادی، عشق، خلاقیت و شجاعت در آثار او جایگاه محوری دارند.

اروین یالوم؛ چهار مسئله نهایی زندگی

اروین یالوم، روان‌پزشک و استاد بازنشسته دانشگاه استنفورد، یکی از شناخته‌شده‌ترین صورت‌بندی‌های معاصر روان‌درمانی اگزیستانسیال را ارائه کرده است. کتاب Existential Psychotherapy او در سال ۱۹۸۰ منتشر شد و درمان اگزیستانسیال را حول چهار دغدغه بنیادین سامان داد: مرگ، آزادی، تنهایی وجودی و بی‌معنایی.

۳. چهار دغدغه بنیادین یالوم

یالوم معتقد است بخشی از تعارض‌های روانی ما از مواجهه با واقعیت‌هایی پدید می‌آید که حذف‌شدنی نیستند. واکنش ما به این واقعیت‌ها می‌تواند به اجتناب، اضطراب، چسبیدن به الگوهای ناکارآمد یا در سوی دیگر به زندگی آگاهانه‌تر منجر شود.

۱) مرگ

می‌دانیم زندگی پایان دارد، اما بخش بزرگی از زندگی روزمره را طوری می‌گذرانیم که انگار این پایان بسیار دور است.
آگاهی از مرگ می‌تواند اضطراب ایجاد کند و هم‌زمان اولویت‌های زندگی را واضح‌تر سازد. در درمان، مسئله ترساندن فرد از مرگ نیست؛ مهم این است که رابطه او با پایان‌پذیری، از سطح اجتناب به سطح آگاهی برسد.

۲) آزادی و مسئولیت

در نگاه اگزیستانسیال، آزادی با مسئولیت همراه است. انتخاب‌های ما به زندگی شکل می‌دهند و حتی انتخاب‌نکردن نیز می‌تواند نوعی انتخاب باشد. این موضوع گاهی دشوار است، چون بخشی از امنیت روانی ما از این تصور می‌آید که مسیر کاملاً از پیش تعیین شده است.

۳) تنهایی وجودی

ارتباط انسانی می‌تواند عمیق، صمیمی و حمایت‌کننده باشد، اما هیچ‌کس نمی‌تواند دقیقاً جای دیگری زندگی کند یا تمام تجربه درونی او را در اختیار بگیرد. درمان اگزیستانسیال این فاصله را بخشی از وضعیت انسانی می‌بیند و هم‌زمان بر رابطه اصیل با دیگران تأکید می‌کند.

۴) بی‌معنایی

وقتی هدف‌ها، نقش‌ها یا روایت‌هایی که قبلاً زندگی را منسجم می‌کردند فرو می‌ریزند، پرسش معنا جدی می‌شود. درمان اگزیستانسیال به جای ارائه پاسخ جهان‌شمول، فرد را به بررسی ارزش‌ها، تعهدها، روابط و انتخاب‌هایی دعوت می‌کند که می‌توانند زندگی او را معنادارتر کنند.

پرسش محوری این رویکرد چنین است: با دانستن این‌که زندگی محدود، انتخاب‌ها واقعی و معنا نیازمند مشارکت ماست، امروز چگونه می‌خواهیم زندگی کنیم؟

۴. در جلسه روان‌درمانی اگزیستانسیال چه اتفاقی می‌افتد؟

روان‌درمانی اگزیستانسیال معمولاً با یک پروتکل ثابت و یکسان برای همه پیش نمی‌رود. رابطه درمانی، تجربه اکنونِ فرد، تصمیم‌ها و ارزش‌های او اهمیت زیادی دارند. درمانگر ممکن است به الگوهای گذشته نیز توجه کند، اما گذشته بیشتر برای فهمشیوه زندگی امروز بررسی می‌شود.

• بررسی تجربه اکنون: فرد در همین دوره از زندگی چه چیزی را تجربه می‌کند و از چه چیزی دوری می‌کند؟
• روشن‌کردن انتخاب‌ها: کجا فرد خود را کاملاً بی‌اختیار می‌بیند و کجا هنوز امکان تصمیم وجود دارد؟
• بررسی ارزش‌ها: چه چیزهایی واقعاً برای فرد مهم‌اند و زندگی روزمره تا چه حد با آن‌ها هماهنگ است؟
• توجه به رابطه درمانی: شکل ارتباط مراجع و درمانگر می‌تواند نمونه‌ای زنده از الگوهای رابطه‌ای فرد باشد.
• تحمل عدم قطعیت: هدف همیشه حذف پرسش‌های دشوار نیست؛ گاهی فرد یاد می‌گیرد با نبود پاسخ قطعی زندگی کند.

۵. روان‌درمانی اگزیستانسیال چه تفاوتی با روانکاوی کلاسیک و CBT دارد؟

مرز میان رویکردهای درمانی همیشه مطلق نیست و درمانگران معاصر ممکن است از چند چارچوب به‌صورت تلفیقی استفاده کنند.
با این حال، تفاوت در نقطه تمرکز هر رویکرد به فهم بهتر آن‌ها کمک می‌کند.

۶. این رویکرد بیشتر با چه مسئله‌هایی سروکار دارد؟

درمان اگزیستانسیال می‌تواند در گفت‌وگو درباره بحران معنا، اضطراب وجودی، سوگ، تغییرات بزرگ زندگی، تصمیم‌های دشوار، احساس بیگانگی، تنهایی، بیماری جدی، پیری یا مواجهه با مرگ مطرح شود. همچنین ممکن است برای کسی مهم باشد که از بیرون زندگی نسبتاً منظمی دارد اما احساس می‌کند مسیر فعلی با ارزش‌ها و انتخاب‌های واقعی او هماهنگ نیست.

انتخاب نوع درمان باید بر اساس مسئله فرد، ارزیابی متخصص، شدت علائم و شرایط بالینی انجام شود. در موقعیت‌هایی که فرد با علائم شدید یا خطر فوری روبه‌روست، گفت‌وگوی فلسفی به‌تنهایی جای ارزیابی و درمان تخصصی را نمی‌گیرد.

۷. محدودیت‌ها و نقدهای روان‌درمانی اگزیستانسیال

یکی از نقاط قوت این رویکرد، انعطاف و توجه جدی به تجربه منحصر‌به‌فرد فرد است. همین انعطاف می‌تواند نقدی نیز به همراه داشته باشد:
بعضی صورت‌های درمان اگزیستانسیال نسبت به درمان‌های پروتکل‌محور، ساختار فنی مشخص‌تری برای هر مشکل ارائه نمی‌کنند.

همچنین مفاهیمی مانند معنا، اصالت، آزادی یا تنهایی وجودی انتزاعی‌اند و کیفیت کار تا حد زیادی به توان درمانگر در تبدیل این مفاهیم به گفت‌وگویی مرتبط با زندگی واقعی مراجع وابسته است. در عمل، برخی درمانگران رویکرد اگزیستانسیال را با
روش‌های دیگری مانند درمان شناختی‌رفتاری یا درمان‌های مبتنی بر پذیرش و ارزش‌ها ترکیب می‌کنند.

۸. واژه‌نامه کوچک اگزیستانسیال

نتیجه‌گیری: پاسخ آماده‌ای در کار نیست

روان‌درمانی اگزیستانسیال از پرسش‌هایی آغاز می‌کند که هیچ زندگی انسانی کاملاً از آن‌ها کنار نمی‌ماند:
پایان‌پذیری، آزادی، مسئولیت، رابطه و معنا. اهمیت این رویکرد در ارائه یک دستور زندگی نیست؛ در ساختن فضایی است که فرد بتواند شیوه بودن خود را دقیق‌تر ببیند و سهم انتخاب‌هایش را در زندگی جدی‌تر بگیرد.

از یالوم تا فرانکل و از دازاین‌آنالیز تا رویکردهای معاصر، یک مضمون بارها بازمی‌گردد:
انسان در شرایطی زندگی می‌کند که همه‌چیز تحت کنترلش نیست، اما نحوه مواجهه، انتخاب ارزش‌ها و پاسخ او به بسیاری از موقعیت‌ها همچنان بخش مهمی از زندگی را می‌سازد.