دوره‌های آموزشی از کجا آمده‌اند؟

ایده یادگیری خارج از مسیر رسمی مدرسه و دانشگاه، بسیار قدیمی‌تر از آموزش آنلاین است. حلقه‌های مطالعاتی، انجمن‌های علمی، کلاس‌های عمومی، کارگاه‌های هنری و نظام استادـشاگردی، شکل‌های مختلفی از آموزش بوده‌اند که الزاماً به دریافت مدرک دانشگاهی منتهی نمی‌شدند.

یکی از نقاط مهم در شکل‌گیری مفهوم امروزی «آموزش مداوم» یا Continuing Education را می‌توان در دانشگاه‌های قرن نوزدهم پیدا کرد. دانشگاه آکسفورد از سال ۱۸۷۸ برنامه‌ای را آغاز کرد که بعدها با عنوان Oxford Extension شناخته شد. ایده اصلی این بود که آموزش دانشگاهی بتواند از محیط سنتی دانشگاه فراتر برود و در دسترس گروه‌های بیشتری از مردم قرار بگیرد.

این جریان به‌تدریج گسترش پیدا کرد. آکسفورد کلاس‌ها، برنامه‌های آموزش بزرگسالان و مدارس تابستانی برگزار کرد و از سال ۱۸۸۸ سنت دوره‌های تابستانی آن شکل گرفت. چنین برنامه‌هایی به افرادی اجازه می‌دادند بدون ورود به مسیر معمول یک مدرک چندساله، برای مطالعه یک موضوع مشخص وارد یک فضای آموزشی دانشگاهی شوند.

در آمریکا نیز نمونه‌های مشابهی شکل گرفت. Harvard Extension School در سال ۱۹۱۰ با هدف گسترش دسترسی به آموزش هاروارد فراتر از دانشجویان و کلاس‌های سنتی تأسیس شد. این برنامه بعدها از فناوری‌های تازه زمان خود نیز استفاده کرد؛ از سال ۱۹۴۹ دوره‌هایی را از طریق رادیو ارائه داد و در سال ۱۹۵۶ نخستین دوره تلویزیونی خود را برگزار کرد.

دانشگاه استنفورد نیز در سال ۱۹۸۸ برنامه Continuing Studies خود را آغاز کرد. این برنامه در نخستین دوره آزمایشی خود با هفت کلاس شروع شد و بعدها به مجموعه‌ای گسترده از دوره‌های آزاد در علوم انسانی، نویسندگی خلاق، علوم، سلامت و توسعه حرفه‌ای تبدیل شد.

بنابراین پیش از آنکه اینترنت دوره آموزشی را جهانی کند، ایده اصلی آن وجود داشت: یادگیری می‌تواند در تمام طول زندگی ادامه پیدا کند و برای آموختن یک موضوع تازه، همیشه لازم نیست دوباره دانشجوی تمام‌وقت دانشگاه شویم.

از آکسفورد تا Coursera؛ چند مدل معروف آموزش آزاد و مداوم در جهان

امروز وقتی از آموزش آزاد یا دوره‌های مداوم حرف می‌زنیم، در واقع درباره یک قالب واحد صحبت نمی‌کنیم. در جهان مدل‌های مختلفی شکل گرفته‌اند که هرکدام پاسخ متفاوتی به یک پرسش مشترک داده‌اند: چگونه می‌توان آموزش باکیفیت را خارج از قالب سنتی دانشگاه در اختیار افراد بیشتری قرار داد؟

چه چیزی میان این مدل‌ها مشترک است؟

Oxford Lifelong Learning با Coursera یکی نیست و MIT OpenCourseWare هم کارکردی متفاوت از Harvard Extension School دارد. بعضی از این مدل‌ها کلاس زنده دارند، بعضی خودآموزند؛ برخی مدرک یا گواهی ارائه می‌کنند و بعضی صرفاً منابع آموزشی را آزادانه منتشر می‌کنند.

اما پشت همه آن‌ها یک تغییر مهم در نگاه به آموزش دیده می‌شود: یادگیری به دوران مدرسه و دانشگاه محدود نیست.

ممکن است در بیست‌سالگی دانشجو باشید، در چهل‌سالگی برای کارتان مهارت تازه‌ای یاد بگیرید و در شصت‌سالگی صرفاً از سر کنجکاوی سراغ فلسفه، تاریخ، ادبیات یا هنر بروید. آموزش می‌تواند در تمام این مراحل ادامه داشته باشد.

این همان مفهومی است که امروز با عنوان یادگیری مادام‌العمر یا Lifelong Learning شناخته می‌شود؛ ایده‌ای که دوره‌های آزاد، آموزش آنلاین و برنامه‌های آموزش مداوم از مهم‌ترین ابزارهای آن هستند.

هنرستان دوره‌هایش را چگونه انتخاب می‌کند؟

در هنرستان قرار نیست هر موضوعی صرفاً به این دلیل که پرطرفدار است به دوره تبدیل شود. انتخاب دوره از سه پرسش شروع می‌شود: چه چیزی ارزش آموختن دارد؟ چه کسی برای تدریس آن مناسب است؟ و این موضوع در چه قالبی بهتر آموخته می‌شود؟

موضوع دوره اولین مرحله است. بعضی موضوع‌ها با یک سخنرانی دو ساعته قابل طرح‌اند، بعضی به چند جلسه گفت‌وگو و مطالعه نیاز دارند و بعضی بدون تمرین و مشارکت هنرجو ناقص می‌مانند. به همین دلیل پیش از تعیین تعداد جلسات، باید خود موضوع و شیوه مناسب آموزش آن مشخص شود.

مرحله بعد انتخاب مدرس است. در هنرستان، شهرت مدرس به‌تنهایی معیار انتخاب نیست. سابقه علمی یا حرفه‌ای، تجربه واقعی در موضوع دوره و نسبت میان تخصص مدرس و چیزی که قرار است تدریس کند اهمیت بیشتری دارد. ممکن است فردی در حوزه خودش بسیار شناخته‌شده باشد، اما موضوع پیشنهادی خارج از زمینه اصلی فعالیت او باشد.

بعد نوبت به طراحی خود دوره می‌رسد. سرفصل‌ها باید یک مسیر بسازند. قرار نیست هشت جلسه صرفاً هشت سخنرانی مستقل باشند که کنار هم قرار گرفته‌اند. باید بتوان فهمید چرا دوره از این نقطه آغاز می‌شود، هر جلسه چه چیزی به مسیر اضافه می‌کند و در پایان شرکت‌کننده چه دانشی، مهارتی یا درکی با خود می‌برد.

هر موضوع، قالب خودش را می‌خواهد

یکی از معیارهای مهم هنرستان این است که همه آموزش‌ها را در یک قالب ثابت قرار ندهد.

یک دوره نمایش‌نامه‌نویسی به نوشتن، تمرین و بازخورد نیاز دارد. یک دوره تحلیل داستان می‌تواند حول خواندن دقیق متن و گفت‌وگوی جمعی شکل بگیرد. موضوعی در فلسفه ممکن است به خواندن، تأمل و بحث نیاز داشته باشد و یک موضوع علمی به توضیح منظم مفاهیم، شواهد و داده‌ها.

به همین دلیل «کارگاه»، «دوره»، «درس‌گفتار» و «جلسه آموزشی» برای ما صرفاً نام‌های متفاوت یک محصول نیستند. شیوه برگزاری باید از ماهیت چیزی که قرار است آموخته شود پیروی کند.

چرا دوره‌های هنرستان آنلاین‌اند؟

آنلاین بودن هنرستان از ابتدا بخشی از مدل آن بوده است. مدرس و هنرجو لازم نیست در یک شهر یا حتی یک کشور زندگی کنند تا بتوانند در یک فضای آموزشی مشترک قرار بگیرند.

در یک جلسه ممکن است مدرس در کانادا باشد و هنرجویانی از ایران، اروپا یا نقاط دیگر جهان هم‌زمان در آن حضور داشته باشند. این ساختار امکان انتخاب مدرس را نیز گسترده‌تر می‌کند؛ چون انتخاب دوره به فهرست افرادی که در یک شهر مشخص امکان حضور فیزیکی دارند محدود نمی‌شود.

جلسات به‌صورت آنلاین برگزار می‌شوند و فایل ضبط‌شده هر جلسه نیز در اختیار هنرجو قرار می‌گیرد. به این ترتیب، فاصله جغرافیایی مانع حضور در دوره نیست و امکان مرور دوباره جلسات نیز وجود دارد.

هنرستان دنبال چه نوع دوره‌هایی است؟

تمرکز هنرستان بر موضوعاتی است که بتوانند به فهم عمیق‌تر هنر، ادبیات، علوم انسانی، جامعه، طبیعت و تجربه انسانی کمک کنند؛ از داستان و نمایش‌نامه تا فلسفه، روان‌شناسی و موضوعات میان‌رشته‌ای.

قرار نیست نتیجه همه این دوره‌ها یک «مهارت قابل فروش» باشد.

گاهی نتیجه یک دوره این است که بهتر بنویسیم. گاهی بهتر بخوانیم. گاهی با یک حوزه علمی آشنا شویم. گاهی بتوانیم اثری هنری را دقیق‌تر تحلیل کنیم و گاهی مجموعه‌ای از پرسش‌های تازه با خودمان ببریم.

این تفاوت برای هنرستان مهم است، چون آموزش همیشه قرار نیست مستقیماً به شغل ختم شود. گاهی ارزش یک دوره در این است که نگاه ما را دقیق‌تر کند، امکان گفت‌وگو فراهم کند یا راه مطالعه و یادگیری بعدی را روشن‌تر نشان دهد.

یک دوره چه زمانی وارد هنرستان می‌شود؟

می‌توان منطق انتخاب را در پنج معیار خلاصه کرد:

• موضوع: آیا ارزش دارد چند ساعت از وقت یک هنرجو صرف این موضوع شود؟
• مدرس: آیا دانش و تجربه مدرس واقعاً با موضوع دوره مرتبط است؟
• ساختار: آیا جلسات در کنار یکدیگر مسیر آموزشی منسجمی می‌سازند؟
• قالب: آیا شیوه برگزاری با ماهیت موضوع سازگار است؟
• نتیجه: هنرجو پس از پایان دوره چه چیزی با خود می‌برد؟

و شاید مهم‌ترین معیار همان سؤال اول باشد: آیا خودمان این دوره را به کسی که برای وقت و پولش ارزش قائل است پیشنهاد می‌کنیم؟